Katibin Kaleminden Yapay Zekaya!

Katibin Kaleminden Yapay Zekaya!

Geçtiğimiz hafta sonu İstanbul’un Kâğıthane ilçesindeki Osmanlı Arşivi Külliyesi’ndeydik. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığının ev sahipliğinde düzenlenen Uluslararası Arşiv ve Arşivcilik Sempozyumu’nda sevgili eşim de bir sunum yaptı. Türkiye’den ve yurt dışından gelen araştırmacıları dinlerken, geçmişe ait bir belgenin geleceğe ulaşması için ne kadar çok karar verilmesi gerektiğini düşündüm. Bir belge dijital ortama nasıl aktarılır? Aktarım sırasında nelere dikkat edilir? Dijitale aktarılan bir arşivin yıllar sonra da erişilebilir olması nasıl sağlanır? Sempozyumda bu sorulara değinen, dikkatle dinlediğim çok değerli sunumlar vardı.

Dijitalleşme, geçmişin belgelerini bugüne taşırken onları aramak için harcadığımız zamanı da kısaltıyor. Bir zamanlar peşine düşmek için günler ayıracağımız bir belgeye bugün birkaç saniyede ulaşabiliyoruz. Üstelik o tek belgenin izini sürerken, dünyanın farklı yerlerindeki arşivlerden dünya kadar bilgiye neredeyse ışık hızında erişebiliyoruz. Araştırmaya ayrılan zamanın daha büyük bir kısmı da böylece belgeyi aramak yerine onu okumaya, anlamaya ve başka belgelerle ilişkilendirmeye kalıyor.

Her sunumun arkasında bir emek var. Farklı ülkelerden ve çalışma alanlarından gelen katılımcıların aynı konuyu farklı yönleriyle ele alması da böyle bir buluşmanın zenginliği. Hangi çalışmaların programa alınacağı elbette jürinin takdirinde. Benim dinleyici olarak üzerinde durduğum konu, kürsüye taşınan araştırmanın dinleyiciye nasıl ulaştığıydı.

Bazı konuşmacılar, üzerinde uzun süre çalıştıkları bir konunun en önemli tarafını birkaç cümlede duyurmayı başardı. Bazı sunumlarda ise ayrıntılar çoğaldıkça asıl meseleyi takip etmekte zorlandım. Kürsüde duyulma isteğinin, anlatılmaya değer bir bulgunun önüne geçtiği hissine kapıldığım anlar da oldu. Oysa bir araştırmayı paylaşmanın en güzel yanı, dinleyenin salondan yeni bir soruyla ya da daha önce fark etmediği bir ayrıntıyla çıkması.

Beni en çok düşündüren konulardan biri de söz hakkının nasıl paylaşıldığıydı. Bazı moderatörler konuşmacılara eşit süre tanıdı ve oturumu dikkatle yönetti. Bazı oturumlarda ise bir konuşmacı yarım saat kürsüde kalırken, bir diğeri kendisine ayrılan on dakikaya bütün sunumunu sığdırdı. Yarım saatle on dakika arasındaki fark, programdaki bir gecikmeden fazlası. Süresine uyan konuşmacı, hangi ayrıntıyı çıkaracağına, hangi örneği anlatmadan geçeceğine önceden karar veriyor. Moderatörün süreyi gözetmesi, o hazırlığa da saygı göstermenin bir yolu.

Bir kâtip, deftere düştüğü kaydın yüzyıllar sonra bir ekranda açılacağını elbette düşünmemişti. Belki bir borcu kayda geçiriyor, belki de bir köyün adını yazıyordu. Bugün o köyün izini sürmek isteyen bir araştırmacı, dijital arşivde defterin sayfasına saniyeler içinde ulaşabiliyor. Yapay zekâ da o adı, başka yazımlarıyla birlikte, binlerce belgenin arasında aramaya yardımcı olabiliyor. Kâğıthane’den dönerken aklımda bu ihtimal kaldı. Bir zamanlar defterin tek satırına sığan bir köy, bugün başka kayıtlarda bıraktığı izlerle yeniden görünür olabilir.